حساب و كتاب
در زبان فارسی واژه نادرست “ریاضیات” را که از واژه “ریاضت” آمده است و از مضمون
این دانش، هیچ نشانی ندارد، به “راز و مر” تبدیل کرد. “راز” که در واژههای “تراز”
و “ترازو” آمده است، به معنای مقایسه کردن و “مَر” به معنای محاسبه کردن است، که
روی هم، مضمون و جوهر “ریاضیات” (دست کم به معنای نخست آن) را میرساند. از ابوریحان
بیرونی هم کتابی باقی مانده (به زبانهای فارسی و عربی) به نام “التفهیم” که گرچه
درباره اخترشناسی است، ولی در پیش در آمد آن، عملهای مربوط به حساب شرح داده شده
است. این کتابها (شمار نامه، التفهیم و مفتاح المعاملات)، بجز آشنایی با دانش
ریاضی، ما را با برخی اصطلاحات فارسی مانند افزودن (به جای جمع)، کاستن (به جای
تفریق)، زدن (به جای ضرب) و جز آن آشنا میکند.
حساب، دانش عدد، عملهای مربوط به آن و بیان ویژگیهای عدد است. در زندگی روزانه، در
هر گامی که بر میداریم، به حساب نیازمندیم. فرهنگ انسانی را بدون “حساب” و “عدد”
نمیتوان تصور کرد، به این دلیل است که هر انسانی باید دست کم، از مقدمههای دانش
حساب، آگاه باشد. حساب کهنترین بخش از دانش ریاضی است و سرچشمههای آن را باید در
ژرفای تاریخ بشر جست و جو کرد. بسیاری از قومها و ملتهای باستانی، از جمله ایرانی
ها، مصریها و چینی ها، بابلیها و عیلامیها (که در جنوب و جنوب غربی ایران زندگی
میکردند و امپراتوری بزرگی را تشکیل دادند) و حتی قومهایی از ساکنان بومی امریکا
مانند مایاها و آزتک ها، با حساب کار میکردند. آنها، به حساب، برای شمردن و اندازه
گرفتن چیزها (از هر نوعی که باشد) نیازمند بودند. از جمله، مصریها برای محاسبه
تعداد و اندازه سنگهایی که در ساختن هرمها به کار میبردند، نیاز داشتند، همچنین
ارتفاع هرم، سطح قاعده آن و حجم هرم را محاسبه میکردند.
